Zikir Çeşitleri: Kalbî, Lisânî ve Amelî Zikir ile Zikir Türleri

Zikir çeşitleri, Allah’ı anmanın hangi yolla ve hangi sözlerle yapıldığına göre yapılan ayrımlardır. İslâm âlimleri zikri kalple, dille ve davranışla yapılan anma olarak ele alır; içerik bakımından ise tesbih, tahmîd, tekbîr, tevhid, istiğfar, salavat, dua ve Kur’an okuma gibi türler öne çıkar. Bu yazı, zikrin türlerini Kur’an ayetleri, sahih hadisler ve TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanarak bir arada anlatan bir başlangıç rehberi olarak hazırlandı. Uzun zikir listeleri yerine her türün ne olduğunu ve kaynağını gösteriyor; tek tek zikirlerin okunuşu ve anlamı ise ilgili katalog sayfalarına bırakıldı.

Zikir nedir, Kur’an’da nasıl anlatılır?

Zikir sözlükte hatırlamak, anmak ve unutmamak anlamına gelir. Dinî terim olarak Allah’ı anarak gafletten ve unutkanlıktan uzak durmayı ifade eder. Kur’an’da bu kavram pek çok ayette geçer ve müminin hayatının merkezine yerleştirilir.

Ra’d sûresinde kalplerin ancak Allah’ı anmakla huzur bulacağı bildirilir (Ra’d 13/28). Ahzâb sûresinde müminlere Allah’ı çokça anmaları ve O’nu sabah akşam tesbih etmeleri emredilir (Ahzâb 33/41-42). Bakara sûresinde ise Allah, kendisini anan kullarını anacağını haber verir (Bakara 2/152).

Hadislerde de zikrin önemi açık bir benzetmeyle anlatılır. Peygamber Efendimiz, Rabbini zikredenle zikretmeyenin misalinin diri ile ölü gibi olduğunu bildirmiştir (Buhârî 6407).

Zikir çeşitleri hangi ölçülere göre ayrılır?

Zikri türlere ayırırken tek bir ölçü kullanılmaz. Aynı söz, hem dille söylenen bir zikirdir hem de içeriği bakımından bir tesbihtir; tek başına ya da toplulukla, sayılarak ya da sayılmadan okunabilir. Bu yüzden zikir çeşitleri birbirini dışlayan kutular değil, aynı ibadete farklı açılardan bakan sınıflandırmalardır.

• Yapıldığı yola göre: kalbî, lisânî ve amelî zikir.
• İçeriğine göre: tesbih, tahmîd, tekbîr, tehlîl, istiğfar, salavat, dua, Kur’an tilâveti ve Esmâü’l-Hüsnâ.
• Yapılış biçimine göre: ferdî (tek başına) ve toplu zikir.
• Sayıya göre: rivayette sayısı bildirilen zikirler ve sayı belirtilmeden çokça yapılması istenen zikirler.

Kalbî, lisânî ve amelî zikir

Bu üçlü ayrım, İslâm ilim geleneğinde zikrin hangi uzuvla yapıldığına dair yaygın bir sınıflandırmadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Zikir” maddesinde zikrin dille, kalple ya da ikisiyle birlikte yapıldığı belirtilir; organları ilâhî emir ve yasaklara uygun kullanmak da bedenle yapılan zikir olarak anılır.

Kalbî zikir

Kalple yapılan zikir, Allah’ı içten hatırlamak ve yaratılmış varlıklar üzerinde düşünerek Yaratıcı’yı yüceltmektir. Ses çıkarmayı gerektirmez; bir manzaraya bakarken ya da bir nimeti fark ederken de yaşanabilir. Dille yapılan zikrin anlamlı olması da büyük ölçüde kalbin ona eşlik etmesine bağlıdır.

Lisânî zikir

Dille yapılan zikir, belirli sözleri söylemektir: Sübhânallah, Elhamdülillah, Lâ ilâhe illallah gibi. Zikirmatik ve tesbih en çok bu türde kullanılır, çünkü tekrar edilen sözler sayılabilir. Hadislerde geçen faziletlerin büyük kısmı da bu sözlerle ilgilidir.

Amelî zikir

Bedenle yapılan zikir, Allah’ın emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmaktır. Namaz, hem kalbin hem dilin hem de bedenin birlikte katıldığı bir zikir olarak görülür. Bu yönüyle zikir yalnızca belirli vakitlerde söylenen sözlerle sınırlı kalmaz, günlük davranışlara da yayılır.

İçeriğine göre zikir türleri

Dille yapılan zikirler, söylenen sözün anlamına göre de gruplanır. Aşağıdaki adlar hem halk arasında hem de ilmî eserlerde yaygın olarak kullanılır:

1. Tesbih: Allah’ı her türlü eksiklikten tenzih etmek (Sübhânallah).
2. Tahmîd: Allah’a hamd etmek (Elhamdülillah).
3. Tekbîr: Allah’ın büyüklüğünü dile getirmek (Allahu Ekber).
4. Tehlîl (tevhid): Allah’ın birliğini ikrar etmek (Lâ ilâhe illallah).
5. İstiğfar: Allah’tan bağışlanma dilemek (Estağfirullah).
6. Salavat: Peygamber Efendimiz’e salât ve selam getirmek.
7. Dua: Allah’a yönelip ihtiyacını O’na arz etmek.
8. Kur’an tilâveti: Kur’an’ı okumak.
9. Esmâü’l-Hüsnâ: Allah’ı güzel isimleriyle anmak.

Zikir çeşitlerinin katalogdaki örnekleri, okunuşu ve kaynağıyla birlikte faziletli zikirler sayfasında toplu olarak yer alır.

Tesbih, tahmîd, tekbîr ve tehlîl

Bu dört tür, namazlardan sonra okunan tesbihatın da temelidir: otuz üçer kez Sübhânallah, Elhamdülillah, Allahu Ekber ve yüzü tamamlayan tevhid cümlesi (Müslim 597). Tesbih türünde “Sübhânallâhi ve bihamdihî, sübhânallâhil azîm” sözü, dile hafif, mizanda ağır ve Rahmân’a sevimli iki kelime olarak anılır (Buhârî 6406).

Tehlîl, yani kelime-i tevhid için zikrin en faziletlisi olduğu bildirilmiştir (Tirmizî 3383). Aynı rivayette duanın en faziletlisinin “Elhamdülillah” olduğu da geçer. Okunuşu ve anlamı Lâ ilâhe illallah sayfasında ayrıntılı olarak bulunur.

İstiğfar, salavat, dua, tilâvet ve Esmâü’l-Hüsnâ

İstiğfar, kulun hatasını kabul edip Allah’tan bağışlanma dilemesidir. Peygamber Efendimiz günde yüz kez tövbe ve istiğfar ettiğini bildirmiştir (Müslim 2702). Salavat ise Peygamber Efendimiz’e salât ve selam getirmektir; Allah’ın ve meleklerin Peygamber’e salât ettiği ve müminlere de salât ve selam getirmelerinin emredildiği bildirilir (Ahzâb 33/56). Bir salavat getirene Allah’ın on rahmet edeceği de hadiste geçer (Müslim 408).

Dua da zikrin bir türüdür; Allah, kendisine dua edenlere icabet edeceğini bildirir (Mü’min 40/60). Kur’an’ın kendisi de “zikr” adıyla anılır (Hicr 15/9), bu yüzden Kur’an okumak zikrin en kapsamlı biçimlerinden sayılır. Esmâü’l-Hüsnâ ile zikir ise en güzel isimlerin Allah’a ait olduğunu ve O’na bu isimlerle dua edilmesini bildiren ayete dayanır (A’râf 7/180).

Katalogda kendi sayfası olan isimlere örnek olarak Yâ Fettâh, Yâ Rezzâk ve Yâ Vedûd sayılabilir; doksan dokuz ismin tamamı anlamlarıyla Esmâü’l-Hüsnâ rehberinde bir arada yer alıyor.

Ferdî zikir ve toplu zikir

Yapılış biçimi bakımından zikir çeşitleri ikiye ayrılır. Ferdî zikir, kişinin tek başına, kendi vaktinde ve kendi temposunda yaptığı zikirdir. Namaz sonrası tesbihat, gün içinde dile getirilen kısa sözler ve gece okunan dualar çoğunlukla bu şekilde yapılır. Sayı tutmak, sessiz ya da hafif sesle okumak kişinin kendi tercihine kalır.

Toplu zikir ise birden fazla kişinin aynı niyetle bir araya gelerek ya da ortak bir hedefe katkı vererek yaptığı zikirdir. Allah’ı anmak için oturan bir topluluğu meleklerin kuşattığı, rahmetin onları örttüğü ve üzerlerine sükûnet indiği bildirilmiştir (Müslim 2700). Toplu zikrin şekli, örneğin sesli ve tek ağızdan yapılıp yapılmayacağı konusunda âlimlerin farklı değerlendirmeleri bulunur. Bu yazı fıkhî bir hüküm vermez; bu konudaki sorular için güvenilen bir din görevlisine danışmak en sağlıklı yoldur.

Günümüzde toplu zikir çoğu zaman paylaştırma şeklinde yapılır: bin salavat ya da yetmiş bin tevhid gibi bir hedef belirlenir ve herkes kendi payını kendi yerinde okur. Toplu zikir odası bu düzen için hazırlandı; bağlantıyı alan herkes kendi telefonundan sayar, ortak toplam tek yerde birikir. Odada sıralama ya da yarış yoktur, oda en az bir, en fazla otuz gün açık kalır.

Sayılı zikir ve sayısız zikir

Sayı bakımından da zikir çeşitleri iki gruba ayrılır: bazıları için rivayette belirli bir sayı geçer, bazıları için ise yalnızca “çokça” anılması istenir. Ahzâb 33/41’deki emir bir sayı içermez; namaz sonrası tesbihatta ise otuz üç sayısı hadiste açıkça yer alır. Aşağıdaki tablo bu iki yaklaşımı örneklerle gösterir.

Tür	Örnek	Sayı	Kaynak
Sayılı	Namaz sonrası tesbihat	33’er, toplam 100	Müslim 597
Sayılı	Sübhânallâhi ve bihamdihî	Günde 100	Buhârî 6405
Sayılı (uygulama)	İstiğfar	Günde 100, Peygamber Efendimiz’in kendi uygulaması	Müslim 2702
Sayısız	Allah’ı çokça anmak	Sayı belirtilmez	Ahzâb 33/41
Sayısız	Lâ ilâhe illallah	Sayı belirtilmez	Tirmizî 3383

Sayısı bildirilmeyen bir zikir için kişinin kendine koyduğu hedef bir düzen aracıdır, dinî bir şart değildir. Sayı yalnızca rivayette geçiyorsa dinî bir ölçü olarak aktarılmalıdır.

Genel listeler ile kaynaklı yaklaşım arasındaki fark

İnternette dolaşan zikir listelerinin bir kısmı, her zikre bir sayı ve kesin bir sonuç bağlar, ama kaynağını göstermez. Kaynaklı bir yaklaşımda ise her fazilet bir ayete ya da hadis numarasına dayanır ve okuyan kişi bunu kendisi kontrol edebilir. Zikir çeşitleri anlatılırken de aynı ölçü geçerlidir: bir türün tanımı ilmî bir esere, faziletleri ise rivayete dayanmalıdır.

• Kaynaklı yaklaşım: Hadis ve ayet numarası verir, sayıyı yalnızca rivayette geçiyorsa yazar.
• Kaynaksız liste: “Büyüklerden duyulmuştur” der, her zikre bir sonuç vaat eder.
• Kaynaklı yaklaşım: Âlimlerin farklı görüş bildirdiği konularda tek bir görüşü kesin hüküm gibi sunmaz.

Zikir çeşitleri hakkında sık yapılan hatalar

Zikrin türlerini birbirinden ayırmak, bazı yanlış anlamaların önüne geçer. En sık karşılaşılan hatalar ve doğru yaklaşım şöyledir:

Zikri yalnız dille sınırlamak. Dille yapılan zikir önemlidir, ancak kalbin katılmadığı bir tekrarın yanında davranışlarla yapılan zikir de vardır. Üç türün birbirini tamamladığını bilmek, zikri sayıdan ibaret görmeyi engeller.

Sayıyı şart sanmak. Sayısı bildirilmeyen bir zikre uydurma bir sayı bağlamak, kaynakta olmayan bir şartı dine eklemek anlamına gelir. Kişisel hedef konabilir, ama bu hedef dinî bir ölçü olarak sunulmaz.

Toplu zikri yarışa çevirmek. Ortak bir hedef paylaşıldığında kimin daha çok okuduğu öne çıkarsa niyet gölgelenebilir. Ortak ilerlemeye ve kendi payına bakmak daha sağlıklıdır.

Günlük zikir düzeni adım adım

Zikir çeşitlerini öğrendikten sonra bunları güne yaymak, alışkanlığın kalıcı olmasını sağlar. Aşağıdaki sıra bir öneridir ve herkes kendi gününe göre uyarlayabilir:

1. Namazlardan sonra: Tesbih, tahmîd, tekbîr ve tevhid ile tesbihat.
2. Gün içinde: Boş anlarda kelime-i tevhid ya da salavat.
3. Bir hata fark edildiğinde: İstiğfar.
4. Akşam ya da gece: Kısa bir Kur’an tilâveti ve dua.
5. Haftada bir: Aile ya da arkadaş grubuyla ortak bir hedef.

Haftanın bir gününe özel hazırlanmış örnek bir düzen için Cuma Günü Okunacak Zikirler rehberine bakabilirsiniz.

Hangi günlerin aksadığını görmek için basit bir kayıt işe yarar. Zikir Odası sayacı günün toplamını ve ara verilmeyen gün sayısını gösterir; bu bir yarış değil, kişinin kendisiyle tuttuğu bir defterdir.

Zikirle ilgili bir bilginin kaynağı nasıl kontrol edilir?

Bir zikrin fazileti hakkında okunan bilginin sağlamlığını anlamanın en kısa yolu kaynağına bakmaktır. Hadis numarası verilmişse hadis veri tabanlarında aynı numarayla aranabilir; ayet numarası verilmişse bir meal üzerinden okunabilir. Bir kavramın tanımı için TDV İslâm Ansiklopedisi gibi ilmî eserler başvuru kaynağıdır.

Zikir Odası’nda bir zikrin sayfasında kaynak yoksa, o zikir için fazilet bölümü de gösterilmez. Fıkhî ya da kişisel bir soru olduğunda bir din görevlisine danışmak en doğru yoldur.

Sıkça Sorulan Sorular

Zikir çeşitleri nelerdir?

Yapıldığı yola göre kalbî, lisânî ve amelî zikir; içeriğine göre tesbih, tahmîd, tekbîr, tehlîl, istiğfar, salavat, dua, Kur’an tilâveti ve Esmâü’l-Hüsnâ ile zikir olarak ayrılır. Yapılış biçimine göre ferdî ve toplu, sayıya göre de sayılı ve sayısız zikirden söz edilir.

Kalbî zikir ile lisânî zikir arasındaki fark nedir?

Kalbî zikir Allah’ı içten hatırlamak ve tefekkür etmektir, ses gerektirmez. Lisânî zikir ise belirli sözleri dille söylemektir; en iyi hâli kalbin de ona eşlik etmesidir.

Amelî zikir ne demektir?

Bedeni ve organları Allah’ın emir ve yasaklarına uygun kullanmaktır. Namaz, kalp, dil ve bedenin birlikte katıldığı bir zikir olarak görülür.

En faziletli zikir hangisidir?

“Lâ ilâhe illallah” için zikrin en faziletlisi olduğu bildirilmiştir (Tirmizî 3383).

Zikir sayılı mı çekilmelidir?

Bazı zikirler için rivayette sayı geçer, örneğin namaz sonrası 33’er tesbih (Müslim 597). Sayısı bildirilmeyen zikirlerde kişi kendine uygun bir hedef seçebilir; bu hedef dinî bir şart değildir.

Toplu zikir caiz midir?

Allah’ı anmak için bir araya gelen topluluğun fazileti hadiste geçer (Müslim 2700). Toplu zikrin şekli konusunda âlimlerin farklı değerlendirmeleri bulunduğundan, fıkhî sorular için bir din görevlisine danışılması önerilir.

Dua ve Kur’an okumak da zikir sayılır mı?

Evet. Kur’an’ın kendisi “zikr” adıyla anılır (Hicr 15/9) ve dua da Allah’ı anmanın bir biçimidir.

Zikir için abdest gerekir mi?

Dille yapılan zikir için abdest şart değildir; abdestli olmak güzel bir edeptir. Kur’an okumayla ilgili hükümler için bir din görevlisine danışılabilir.